زیرا هیچ‌گاه طبق هوای نفس کاری انجام نمی‌دادند و در تمام اعمال از اصول ویژه‌ای پیروی می‌کردند که منطبق با قرآن و وحی بود، به همین دلیل است که خداوند رحمان در قرآن کریم می‌فرمایند: «لَكُمْ فِی رَسُولِ ا... أُسْوَه حَسَنَه». رفتار، گفتار و کردار پیامبر همان الگوی ناب مسلمانی در همه زمانها و مکانهاست. سیره پیامبر(ص) راز و رمز موفقیت ایشان در عرصه روابط خارجی است و حضرت با وجود همه فشارها و مشکلات طاقت‌فرسا، در مدت کوتاهی اسلام را به بیرون از مرزهای شبه‌جزیره عرب گستراندند و تمدن اسلامی را بنا نهادند.  درباره ویژگی‌های شخصیتی پیامبر(ص) در عرصه اجتماعی و سیاسی با آیت‌ا... محمدهادی یوسفی غروی، مدرس و پژوهشگر تاریخ اسلام گفت‌وگو کردیم.

  اگر موافق باشید ابتدا درباره مهمترین سیاستهای خارجی پیامبر(ص) پس از بعثت صحبت کنیم.

- مهمترین نکته پس از بعثت پیامبر(ص) که در چهل سالگی رخ داد، دعوت با بصیرت و بینش خالص به سوی پروردگار بود، ایشان هدفشان این بود که پیش از دعوت دیگران به اقوام و خویشان بپردازند و یارانشان را نیز مشخص کنند، بنابراین پس از سپری شدن آغاز دعوت به یگانه‌پرستی، خداوند به ایشان فرمان داد تا بستگانشان را به طور ویژه به سوی پروردگار عالم دعوت کنند. همان طور که می‌دانیم نخستین فردی که به ایشان ایمان آورد علی‌بن ابی‌طالب(ع) در دوازده سالگی بود، به همین دلیل پیامبر(ص) به دستور خدا فرمودند که علی(ع) یار و برادر و جانشین ایشان هستند، خود این اعلام در آن وضعیتی که اقلیت اطراف پیغمبر ایمان نیاورده بودند بدان معنا بود که ایشان به حدی در ایمان مصمم هستند که برای خود جانشین نیز مشخص کرده‌اند.

نکته بعدی دعوت آشکار پیامبر(ص) بود تا کسانی که به اسلام علاقه‌مند هستند به جمع مسلمانان و مؤمنان بپیوندند، در برابر این دعوت قریش از همان زمان مانع‌تراشی کرد و کوشید مردم را از راه خدا بازدارد و از انتشار رسالت پیامبر جلوگیری کند. پیامبر(ص) هم ناگزیر در پی گشودن روزنه‌ای جدید برای دعوت خود در خارج از مکه برآمدند وگروهی از مسلمانان را به حبشه فرستادند.

 بنابراین می‌توانیم بگوییم پیامبر اسلام(ص) تنها به بعد مسافت اندک مکه اکتفا نکرده و سیاست برون‌نگری ایشان بیش از اینها بود؟

- درست است، ایشان دریافته  بودند که در حبشه پادشاهی خوش‌انصاف و متمایل به احسان و نیکی حضور دارد، بنابراین از فرصت استفاده کردند و مسلمانان را با عبور از دریای سرخ به سوی حبشه یا اتیوپی کنونی فرستادند و همان طور که پیامبر(ص) انتظار داشت، حبشه از آنها به گرمی استقبال کرد.

خود این پیش بینی پیامبر(ص) از راستی گفتار او و سخن پروردگارش حکایت دارد. در نهایت گروه اعزامی به حبشه به سرپرستی جعفر بن ابی‌طالب -که بعدها به جعفر طیار معروف شد- در سرزمین حبشه اقامت کرده و تا سال هفتم هجری هم آنجا را ترک نکردند. پیامبر(ص) در همان سال به مدینه هجرت کرد تا با فتح قلعه یهودیان خیبر توسط امیرالمؤمنین(ع) و بازگشت پسرعموی خویش از حبشه، کام این هجرت در دهان پیامبر شیرین‌تر شود. به همین دلیل بود که فرمودند: نمی دانم به خاطر فتح خیبر بیشتر خوشحال باشم یا به خاطر بازگشت جعفر؟

 درباره شرایط اقتصادی و اجتماعی زمان پیامبر(ص) توضیح دهید و بگویید ایشان چگونه مشکلات را از سر راه مسلمانان برمی‌داشتند؟

- از بعثت که بگذریم، حضرت با اینکه همه طبقات اجتماعی را به اسلام دعوت کرده بودند، اما طبیعتاً طبقات فقرا و مستضعفان از آن استقبال کردند، بنابراین در اقلیت بودند و مشرکان نیز مسلمانان را تحت فشار قرار می‌دادند. در اینجا توجه پیغمبر به وضعیت مسلمانان بیشتر شد، زیرا قریش طرحی جدید برای تحمیل محاصره اقتصادی و اجتماعی و حصر مردم در نظر داشت، اما پیامبر(ص) با وجود وفات ابوطالب و خدیجه کبری، پیروانش را پیروزمندانه از محاصره قریش بیرون آورد و در سال دهم بعثت از مکه خارج کرد.

البته ناگفته نماند دو واقعه رحلت نزدیکان پیغمبر(ص) بر ایشان تأثیر شگرفی گذاشت و تاریخ‌نگاران، وقوع دو رخداد هجرت از مکه و معراج پیامبر(ص) را با کاهش فشار روحی ایشان مرتبط دانستند. رسول خدا درآن زمان شاهد مانع‌تراشی قریش بود که با تمام توان دربرابر رسالت آن حضرت ایستادگی می‌کردند، از این رو خدا آفاق آینده را با نمایاندن نشانه‌های بزرگ قدرتش به روی آن حضرت گشود؛ رویداد معراج برای پیغمبر و مؤمنان برکت زیادی داشت.

 یکی از نکات مهم در سیره اجتماعی پیامبر(ص) سخنرانی‌های آن حضرت در موسم حج بین مردم است. این موضوع را چطور ارزیابی می‌کنید؟

- پیامبر در صحنه‌های سیاسی و اجتماعی گاهی مسیری را طی می‌کردند و پس از اینکه به نتیجه می‌رسیدند در این راه موفق نیستند، هدف را تغییر می‌دادند. به طور مثال ایشان برای دستیابی به پایگاه جدید به شهر طائف در هشتاد کیلومتری یثرب(مدینه) سفر کرد، ولی در این سرزمین که مجاور مکه بود به فتح نرسید، بنابراین به مکه بازگشت و برای گسترش رسالت خود در موسم حج به فعالیت جدید دست زد و با قبایلی که برای ادای مناسک حج و بازرگانی آهنگ بیت‌ا... الحرام کرده بودند، تماس گرفت. کم‌کم خداوند درهای پیروزی را به سوی رسولش گشود و دعوت پیامبر(ص) ادامه یافت تا اینکه اسلام در شهر مدینه حدود 450 کیلومتری مکه گسترش یافت.

  درباره مهمترین فعالیتهایی که پیامبر(ص) به لحاظ اجتماعی بین مردم مدینه انجام داد، توضیح دهید.

- ابتدا اشاره کنم هجرت پیامبر(ص) مبدأ تاریخ اسلام قرار گرفت، زیرا ایشان در آنجا به تاسیس نخستین دولت بر مبنای تعالیم اسلام پرداخت و سال نخست هجرت، ساختمان مسجد نبوی به عنوان مرکز فعالیت، دعوت و حکومت خویش و پیمان برادری مهاجران مکی و مدنی پایه و اساس دولت شد تا بدین وسیله پایگاه مردمی استواری ایجاد شده باشد. پس از این فعالیتها، پیامبر(ص) برای سیاستهای اجتماعی خود با قبایل مدنی چند قبیله یهودی از جمله بنی قینقاع، بنی نضیر، بنی قریظه و بنی مصطلق پیمان‌نامه امضا کرد.

مهمترین سیاستهای دیپلماتیک پیامبر(ص) در ابتدای دولت نوپای اسلام، رویارویی با قریش و جنگ‌های متعدد بود، سالهای دفاع با نخستین فوج نظامی اعزامی پیامبر(ص) به فرماندهی حضرت حمزه در ماه هفتم هجرت صورت گرفت، آیات سوره بقره(نخستین سوره مدنی پس از هجرت) نازل شد تا دستورهای جاودانه ترسیم شود و نقشه‌های منافقین را آشکار سازد.

پس از آن جنگهای زیادی صورت گرفت، غزوه بدر در ماه رمضان سال دوم هجرت رخ داد؛ همان سالی که روزه واجب شد. قبله مسلمین تغییر یافت و پس از آن، استقبال امت مسلمان از اسلام بیشتر شد، این نکته تغییر قبله نیز اراده و خواست خداوند و رسولش برای جذب مسلمانان بود. سال دوم پیروزی نظامی همراه با فرود آمدن دستورهای سیاسی و اجتماعی بود، اینجا نخستین شکست خفت‌بار نصیب قریش و یهود شد، پس از آن هم با رشادتهای زیاد مسلمانان، مکر احزاب یهود به خودشان برگشت، بنابراین شرک از شبه جزیره عربستان رخت بربست.

 حجه الوداع چه تأثیری به لحاظ سیاسی و اجتماعی بر اذهان مسلمانان گذاشت؟

- پس از آنکه سال نهم هجرت هیأتهای نظامی قبایل دسته دسته به اسلام گرویدند، حجه الوداع در آخرین سال حیات پیامبر(ص) برای پیشرفت دولت جهانی پیامبر(ص) و نیز زمینه‌سازی برای جانشینی حضرت علی(ع) فراهم شد. تمام ارزشهای اسلامی در اندیشه و سیر و سلوک علی(ع) تبلور یافت، ایشان در اطاعت از رسول خدا و دستوراتشان برجسته‌ترین نمونه و شایسته نشان ولایت کبری و وصایت نبوی بود. این انتخاب بسیاری نکات را به مسلمانان نشان داد و شرایط بعدی اجتماعی و سیاسی را برآنها مشخص کرد، هرچند پس از آن تاریخ به گونه دیگری رقم خورد.

  پیامبر(ص) در همنشینی و مصاحبت با مردم  روی چه نکاتی تأکید داشتند؟

- پیامبر(ص) در کنار فرمانهای اجتماعی که بر بینش ایشان استوار است، به تنظیم روابط اجتماعی و تأکید بر لایه‌لایه مباحث اجتماعی از جمله تنظیم روابط اجتماعی بین مردم و یکسان نمودن ارتباطات آنها و مسؤولیت افراد مسلمان توصیه می‌کردند.

یکی از این نمونه‌ها این است که حضرت فرمودند، خوردن بدن مؤمن معصیت و کشتار او در حد کفر است، حرمت مؤمن پس از مرگش مانند زندگانی اوست، شتاب در کفن و دفن مؤمن احترام به اوست، مؤمنان با یکدیگر برادرند و یکسان هستند و فرودست‌ترین‌ها نیز مورد احترام‌اند. یا اینکه می‌فرمودند دوستی نوعی پیوند نسبی است. ناسزاگویی به مؤمن مجاز نیست و غیبت‌کردن به هیچ وجه روا نیست.